تخت شود يا منى كه عنصر انسان شدن است كه تغيير ماهوى و جوهرى آن به زيادت است . صورت‌هاى متعدى مىپذيرد تا انسان شود و انواع و اقسام تغييرات ديگر در عنصر . « 1 » از جمله مسائل مربوط به علت و معلول اين است كه آيا معلول بسيط رواست كه معلول علت مركب باشد . عكس مسأله مطرح شده در توجيه نظام خلقت كه گفته‌اند « الواحد لا يصد عنه الا الواحد » از بسيط نتوان به جز معلول بسيط صادر شود . در اين جا بحث اين است كه از يك علت كه مركب باشد از چند جزء معلول بسيط صادر مىشود يا نه . ملا صدرا مىگويد جايز نيست . البته ترديدى نيست كه اين امر امكان دارد كه يك علت مركب از چند جزء باشد و لكن آيا عليت چنين علتى مجموع اجزا است يا نه . مسألهء اساسى اين است . ملا صدرا مىگويد . اصولا عليت چنين امرى عبارت از حاصل از مجموع اجزا است و از تركيب اجزا يك امر بسيطى حاصل مىشود كه آن علت است و نه هر يك از اجزا ، و هر يك از اجزا هيچ‌گونه اثرى ندارند ، مجموعا يك علت بسيط را تشكيل مىدهند . و بالجمله براى مجموع اجزاى تركيب كنندهء آن علت جمعا داراى يك اثر واحداند و آن اثر واحد حاصل از همهء اجزا در واقع علت حقيقى است . و مثلا در موردى كه ده نفر اسنان سنگى را از زمين بلند كنند ، درست است كه هر يك يك آن‌ها جزء اثرند . لكن يك يك آن‌ها نتوانند سنگ را حركت دهند ، 5 و 6 و 7 و 8 و 9 نفر هم بالفرض نتوانند آن سنگ را حركت دهند ، از مجموع نيروهاى ده نفر به صورت جمعى يك نيروى واحدى به وجود مىآيد كه به وسيلهء آن سنگ حركت داده مىشود . البته در طرف عدم هر يك يك آن‌ها مىتوانند علت عدم حركت سنگ باشند ، و درست نيست كه بگوييم چون در طرف « عدم » عدم هر جزء موجب عدم تحقق معلول است ، پس در جهت وجود هم بگوييم وجود هر يك علت تحقق معلول است . البته هر يك از اجزا در حد خود اثر دارد لكن علت حقيقى محصول همهء اثرها است كه به صورت يك اثر بسيط در مىآيد . از ديدگاه ملا صدرا مسأله و حلّ آن آسان‌تر است زيرا هم عليت و هم معلوليت حقيقى مربوط به وجود است . وى گويد : علت هر موجود متاصلى كه داراى وحدت حقيقى است بايد واحد باشد به وحدت حقيقى و وحدت علت بايد اقوى از وحدت معلول باشد و هر مركبى كه فرض مىشود كه علت موجود بسيط است قهرا آن مركب داراى يك جزء صورى است ( صورت ) كه در واقع آن . « 2 » صورت علت است ( در واقع در مركب از چند جزء علت واقعى صورت است ) زيرا فعليت شىء به صورت است معنى اين‌كه گفته‌اند مجموع داراى اثر واحداند همين است پس مجموع را دو اعتبار است يكى اعتبار اين‌كه مركب از مجموع چند امر است و ديگر جنبهء وحدانى و آن صورتى است كه آن مجموع به خود گرفته است كه از اين جهت علت براى صدور معلول است . چون تماميت شىء به صورت است و نه به مواد تركيب كننده . توجيه ديگر اين‌كه هر يك از اجزاى علت

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 1 ، ص 229 . ( 2 ) همان ، صص 199 - 201 .